Büyük Dil Modellerinin Yaşlı Bireylerde Yapay Zeka Kullanımına İlişkin Perspektifleri: Karşılaştırmalı Bir Söylem Analizi

Özet

Arka Plan: Yapay zeka teknolojilerinin yaşlı bireyler arasındaki kullanımı giderek artmakla birlikte, bu teknolojilerin davranış değişikliklerine etkisine ilişkin büyük dil modellerinin (BDM) nasıl bir perspektif sergilediği henüz sistematik biçimde incelenmemiştir. Bu araştırma, altı farklı BDM'nin (ChatGPT, Claude, Gemini, Copilot, DeepSeek, Grok) yaşlı bireylerde yapay zeka kullanımının davranış değişikliklerine etkisine ilişkin perspektiflerini karşılaştırmalı içerik analizi ve eleştirel söylem analizi yöntemiyle incelemeyi amaçlamaktadır.

Gereç ve Yöntem: Nitel araştırma deseniyle yürütülen çalışmada her modele beş standart soru yöneltilmiş; yanıtlar tümevarımsal ve tümdengelimli kodlama ile Fairclough'un (1992) üç boyutlu söylem analizi çerçevesinde değerlendirilmiştir.

Bulgular: Tüm modeller bağımsızlık artışı, sosyal izolasyon paradoksu, mahremiyet riski ve moderatör faktörler konusunda uzlaşı sergilemiştir. Modeller arasındaki temel farklılıklar çerçeveleme biçiminde gözlemlenmiş; modeller yaşlıyı sırasıyla araştırma nesnesi, istatistiksel birim, korunmaya muhtaç birey, aktif dönüşüm öznesi, hakları olan birey ve özerkliği korunması gereken özne olmak üzere altı farklı çerçevede konumlandırmıştır.

Sonuçlar: BDM'ler konu hakkında kapsamlı bilgi sunmakla birlikte, bulgular modellerin kendi söylemlerindeki paternalist çerçevelemeyi fark edemediklerini düşündürmektedir. Bu durum, BDM'lerin araştırma verisi olarak kullanımında metodolojik şeffaflığın önemini vurgulamaktadır.